Ochrona kukurydzy przed szkodnikami w 2009 roku

	Szkodniki zaraz po chwastach stanowią na wielu zasiewach kukurydzy poważne zagrożenie dla wysokości oraz jakości plonu, a ich żerowanie może być przyczyną strat wysokości do 20-30, a czasem i więcej procent. Rozmiary powodowanych szkód w dużej mierze zależą od liczebności danego gatunku, sposobu prowadzenia uprawy (płodozmian, monokultura, uprawa bezorkowa itp.), a zwłaszcza od przebiegu warunków meteorologicznych. W ostatnich, większości ciepłych latach to właśnie czynniki pogodowe determinują w wielu przypadkach pojawy nowych szkodników, migracje już występujących, a także ich masowy rozwój i intensywne żerowanie. 
	Z żerowaniem szkodników wiąże się również ich negatywny wpływ na stan zdrowotności zasiewów kukurydzy. Uszkodzenia tkanek są bowiem w wielu przypadkach tym miejscem, przez które wnikają do wnętrza roślin sprawcy chorób: grzyby, bakterie, wirusy. O ile zdrowe rośliny są w stanie poprzez różne mechanizmy walczyć z atakiem patogenów, tak te z uszkodzonymi przez szkodniki komórkami mają już naruszoną barierę ochronną, stąd też są w większym stopniu narażone na porażenie przez choroby. 	
	Przykładem pośredniego wpływu szkodników na zdrowotność roślin była sytuacja z lat 2005-2006, gdzie na wielu zasiewach w całej Polsce obserwowano masowe porażenie kukurydzy przez głownię guzowatą. Obok warunków meteorologicznych na taki stan rzeczy wpłynęły także szkodniki, a zwłaszcza mszyce oraz wciornastki, które w tym okresie bardzo licznie zasiedlały plantacje. Szkodniki te, a zwłaszcza wciornastki, głównie ze względu na bardzo małe rozmiary są wielokrotnie niedoceniane, ale ich wpływ na pogorszenie zdrowotności roślin jest duży.
	Bardzo groźnymi chorobami, które często rozwijają się w następstwie żerowania szkodników, a zwłaszcza omacnicy prosowianki jest fuzarioza kolb oraz fuzarioza łodyg. Choroby te powodowane są m.in. przez grzyby z rodzaju Fusarium (i inne towarzyszące im gatunki), które to posiadają zdolność wytwarzania i kumulowania w roślinach groźnych mikotoksyn. Zawartość tych metabolitów w ziarnie kukurydzy, a także produktach pochodzących z tej rośliny jest regulowana prawem unijnym w oparciu o rozporządzenie Komisji Wspólnot Europejskich z dnia 28 września 2007 roku nr 1126/2007.  
	Aby w jak największym stopniu ograniczyć negatywny wpływ szkodników na wysokość oraz jakość plonu konieczne jest ich zwalczanie. Do tego celu można wykorzystać zarówno metody agrotechniczne, hodowlane, biologiczne jak i chemiczne. W odniesieniu do aktualnie najgroźniejszego szkodnika kukurydzy w Polsce jakim jest omacnica prosowianka, która na wielu plantacjach w południowej części kraju uszkadza ponad 60% roślin, a która zaczyna stanowić już także problem w województwie mazowieckim, stosuje się uprawę odmian odpornych (transgenicznych) na jej żerowanie. Jak podają liczne źródła odmiany takie w 2008 roku wysiane już były na powierzchni około 3000 ha, co świadczy o dużym zainteresowaniu ich uprawą w Polsce.  
	Lista gatunków uszkadzających zasiewy kukurydzy jest bardzo długa i niestety ciągle rośnie. Nie dla wszystkich szkodników opracowano już pełne programy zwalczania, a zwłaszcza chemiczną ochronę, dlatego też w wielu przypadkach jedyną formą ograniczania ich liczebności i szkodliwości jest stosowanie zabiegów profilaktycznych. 
	W zależności od regionu uprawy kukurydzy w Polsce szkodliwość poszczególnych gatunków ulega mniejszemu bądź większemu zróżnicowaniu. Niektóre natomiast szkodniki w ogóle mogą nie występować. 
	Podstawowe zabiegi agrotechnicznego zwalczania najczęściej występujących gatunków na kukurydzy podano w tabeli 1. W metodach tych kluczową rolę odgrywa płodozmian, dobór odmian mniej podatnych na szkodniki, odpowiedni termin siewu, izolacja przestrzenna, prawidłowe przygotowanie stanowiska pod uprawę, późniejsze zabiegi pielęgnacyjne oraz szereg innych. 

Tabela 1. Agrotechniczne zwalczanie wybranych szkodników w kukurydzy 
Nazwa szkodnika	Sposób ograniczania liczebności i szkodliwości
	
Błyszczka jarzynówka	wczesna i głęboka orka jesienna, zwalczanie chwastów	
Drutowce i pędraki	płodozmian, podorywki, talerzowanie, orka, spulchnianie gleby, niszczenie chwastów, zwiększenie normy wysiewu ziarna	
Leń ogrodowy	podorywki, orka, izolacja przestrzenna od roślin zbożowych, wczesny siew ziarna, zwiększenie normy wysiewu ziarna,	
Mszyce	izolacja przestrzenna od roślin zbożowych i innych żywicieli np.: czeremchy i róż, wczesny siew ziarna, zrównoważone nawożenie, niszczenie chwastów,	
Omacnica prosowianka	płodozmian, zrównoważone nawożenie, uprawa odmian mniej podatnych,  niszczenie i usuwanie z plantacji chwastów, wczesny zbiór, rozdrabnianie i głębokie przyoranie resztek pożniwnych bezpośrednio po zbiorze, głęboka orka jesienna, wiosenne talerzowanie, 	
Ploniarka zbożówka
i ploniarka gnijka	izolacja od zbóż ozimych, łąk i pastwisk, wczesny siew, podorywki, zbilansowane nawożenie,	
Rolnice	izolacja przestrzenna od roślin zbożowych, krzyżowych i warzyw kapustnych, wczesny siew, zwalczanie chwastów, zwiększenie wysiewu ziarna, podorywki, orka, 	
Skrzypionka zbożowa i skrzypionka błekitek	izolacja przestrzenna od roślin zbożowych, zrównoważone nawożenie, podorywki, 	
Stonka kukurydziana	płodozmian, podorywki, dobór odmian o rozbudowanym systemie korzeniowym, wczesny siew, zbilansowane nawożenie, rozdrabnianie i głębokie przyoranie resztek pożniwnych, niszczenie chwastów, usuwanie samosiewów kukurydzy, głęboka orka jesienna, 	
Ślimaki	agrotechnika, podorywka, talerzowanie, staranna uprawa roli, wapnowanie gleby, niszczenie chwastów, izolacja przestrzenna od roślin zbożowych oraz krzyżowych i warzyw kapustnych, wczesny i głębszy siew ziarna, zwiększenie normy wysiewu ziarna, usuwanie resztek roślinnych z pól po zbiorach, wykaszanie traw,  	
Urazek kukurydziany	zabiegi pielęgnacyjne na polach, usuwanie z okolic upraw i niszczenie uszkodzonych oraz przejrzałych owoców i warzyw, , zbiory zaraz po osiągnięciu pełnej dojrzałości, orka, zwalczanie innych szkodników kukurydzy,	
Wciornastki	izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, zrównoważone nawożenie, orka, wykaszanie traw i chwastów na miedzach i nieużytkach rolniczych,	
Wieczernica szczawiówka	agrotechnika, płodozmian, izolacja od łąk, terenów leśnych i zadrzewień	
Zwójki	izolacja przestrzenna od roślin zbożowych, zwiększone nawożenie azotowe, 	

	W metodach niechemicznych szczególną uwagę zwraca się na dobór odmian, a zwłaszcza na ich podatność na omacnicę prosowiankę. Stosowne informacje na ten temat można znaleźć w aktualnej Liście Opisowej Odmian wydawanej przez COBORU.
	Ważne jest również, aby do uprawy dobierać odmiany dostosowane pod względem wczesności do konkretnych warunków glebowo-klimatycznych (rejonizacja uprawy kukurydzy w Polsce). Wybór mieszańców zbyt późnych (dotyczy to głównie północnych regionów kraju) może niekorzystnie wpłynąć na ich rozwój, a tym samym będą one w większym stopniu narażone na silniejsze opanowanie tak przez szkodniki jak i choroby. 
W ochronie kukurydzy przed jej najgroźniejszym szkodnikiem – omacnicą prosowianką można również zastosować metodę biologiczną. Opiera się ona na wykorzystaniu pasożyta jej jaj zwanego kruszynkiem (Trichogramma). Pierwsze wyłożenie biopreparatu (np.: Trichoplus) wykonuje się po 4-6 dniach od momentu zauważenia pierwszego motyla na pułapce feromonowej, bądź też natychmiast po stwierdzeniu pierwszych złóż jaj na liściach kukurydzy, co najczęściej przypada pod koniec czerwca lub w pierwszej dekadzie lipca. Drugie wyłożenie biopreparatu wykonuje się 7 dni po pierwszym. W pięcioletnich badaniach IOR skuteczność tej metody wyniosła średnio 52,0%. 
W tym miejscu należy również wspomnieć o możliwości ograniczania szkód powodowanych przez omacnicę prosowiankę poprzez dobieranie do uprawy odmian transgenicznych, które są odporne na jego żerowanie. Odmiany takie na drodze inżynierii genetycznej zostały wzbogacone o jeden dodatkowy gen pochodzący z powszechnie występującej w glebie bakterii Bacillus thuringiensis, który jest odpowiedzialny za wytwarzanie tzw. białka Cry toksycznego dla gąsienic w ciągu całego okresu wegetacji kukurydzy. W katalogu odmian Unii Europejskiej znajduje się kilka odmian linii MON 810, a więc zawierających gen odporności na tego szkodnika, które pod względem wczesności i cech użytkowych z powodzeniem mogą być uprawiane w naszych warunkach glebowo-klimatycznych. Badania prowadzone w południowej Polsce w ostatnich kilku latach potwierdzają wysoką odporność wybranych odmian transgenicznych na uszkodzenia powodowane przez gąsienice omacnicy prosowianki. Odsetek uszkodzonych roślin u odmian GMO był o 95,0-100% mniejszy aniżeli u takich samych odmian ale nie produkujących białka Cry. 
	W sytuacji kiedy plony są poważnie zagrożone wówczas konieczne jest skorzystanie z ochrony chemicznej. Ostatnie lata pokazały, że skuteczne zabezpieczenie plonów kukurydzy poprzez zastosowanie odpowiednich preparatów jest bardzo utrudnione. W chwili obecnej w związku z unijnym przeglądem substancji aktywnych i procesem ich rerejestracji, a także w wielu przypadkach z niechęcią firm fitofarmaceutycznych do przedłużania obecności danych substancji aktywnych na rynku, liczba preparatów przeznaczonych do ochrony kukurydzy przed szkodnikami drastycznie spadła. Sytuacja taka praktycznie uniemożliwia naprzemienne stosowanie insektycydów z różnych grup chemicznych, co ma ogromne znaczenie w zapobieganiu wytwarzania się u zwalczanych gatunków odporności na zastosowane substancje aktywne. 
	Aktualny dobór zapraw nasiennych do ochrony kukurydzy przed wczesnowiosennymi szkodnikami prezentuje tabela 2. Wskazanym jest aby ziarniaki były zaprawione zarówno fungicydem jak i insektycydem, co pozwala zabezpieczyć siewki i młode rośliny nie tylko przed żerowaniem szkodników, lecz także opanowywaniem ich przez sprawców chorób. 

Tabela 2. Zaprawy insektycydowe do ochrony kukurydzy przed szkodnikami w 2009 roku
Zwalczany gatunek	Zarejestrowany preparat	Dawka	Uwagi 	
Błyszczka jarzynówka	Gaucho 350 FS
	1,1-1,7 l/100 kg ziarna	

Wymienione zaprawy nasienne nie będą dostępne w sprzedaży detalicznej w 2009 roku. Można jednak zlecić firmom nasiennym zaprawienie nimi zakupionego materiału siewnego kukurydzy.	
Drutowce
	Gaucho 350 FS	1,1-1,7 l/100 kg ziarna		
	Gaucho 600 FS
	0,5-0,6 l/100 kg ziarna lub (83,3 ml/50 tys. nasion)		
Ploniarka zbożówka
i
ploniarka gnijka	Gaucho 350 FS	1,1-1,7 l/100 kg ziarna		
	Gaucho 600 FS
	0,5-0,6 l/100 kg ziarna lub (83,3 ml/50 tys. nasion)		
	Mesurol 500 FS	1 l/100 kg ziarna		
Mszyce	Gaucho 600 FS
	0,5-0,6 l/100 kg ziarna lub (83,3 ml/50 tys. nasion)		
Pędraki	Gaucho 600 FS	0,5-0,6 l/100 kg ziarna lub (83,3 ml/50 tys. nasion)		
Ptaki	Mesurol 500 FS	1 l/100 kg ziarna
		
Śmietka kiełkówka	Gaucho 350 FS	1,1-1,7 l/100 kg ziarna		
Zwójka chryzantemeczka	Gaucho 350 FS	1,1-1,7 l/100 kg ziarna		
Stonka kukurydziana	Wykaz tymczasowo zarejestrowanych preparatów należy szukać w komunikatach Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa

W tabeli 3 podano preparaty przeznaczone do opryskiwania nalistnego. Przy ich zastosowaniu konieczna jest znajomość rozkładu występowania danego gatunku w łanie. Może się bowiem okazać, że szkodnik najliczniej zasiedla jedynie pasy brzeżne zasiewu lub występuje placowo, stąd też nie będzie istniała konieczność kosztownego opryskiwania całej plantacji. Placowe występowanie jest dość często spotykane np.: u rolnic, a także zwierzyny leśnej.  

Tabela 3. Insektycydy do opryskiwania kukurydzy przed szkodnikami zalecane w 2009 roku
Zwalczany gatunek	Zarejestrowany preparat	Dawka	Uwagi 	
Ploniarka zbożówka
	Karate Zeon 050 CS
Proteus 110 OD	0,1 l/ha
0,5 l/ha	Opryskiwać rośliny w czasie, gdy rozwijają trzeci liść.	
Mszyce	Karate Zeon 050 CS
	0,1 l/ha
	Opryskiwać rośliny w okresie masowego rozwoju koloni mszyc	
Omacnica prosowianka	Karate Zeon 050 CS
Proteus 110 OD	0,2 l/ha
0,5 l/ha	Podstawowy termin zwalczania szkodnika w rejonach słabszego jego występowania przypada od połowy lipca, w okresie wiechowania kukurydzy	
Rolnice	Ripcord Super 050 EC	0,3 l/ha	Opryskiwać rośliny  wieczorem według sygnalizacji, gdy gąsienice znajdują się we wczesnych stadiach rozwojowych. 	
Stonka kukurydziana	Wykaz tymczasowo zarejestrowanych preparatów należy szukać w komunikatach Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa	
Zwierzyna łowna	Hukinol AL
Quinolen 73 AL
Wildrepent AL
Kieferle-Hukinoil 75 AL	3 krople na szmatkę lub kawałek filcu	Stosować od wczesnej wiosny do zbioru	
	Stop Dzik GR	6-8 kg/ha – tylko pasy brzeżne
20 kg/ha – cała plantacja
	Stosować po siewie kukurydzy	

	Ważnym szkodnikiem z uwagi na status organizmu kwarantannowego, który występuje już w województwie mazowieckim oraz 9 innych województwach jest stonka kukurydziana. Aktualnie szkodnik ten nie powoduje jeszcze strat w plonach kukurydzy w Polsce, jednakże musi być zwalczany w oparciu o stosowne przepisy. Istotnym zagadnieniem związanym z tym gatunkiem jest możliwość jego chemicznego zwalczania. W 2009 roku Polski Związek Producentów Kukurydzy podobnie jak w latach poprzednich Instytut Ochrony Roślin wystąpił do Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi o wyrażenie zgody na tymczasowe dopuszczenie do zwalczania larw oraz osobników dorosłych tego gatunku wybranych insektycydów. Niestety do chwili obecnej nie znana jest jeszcze decyzja MRiRW o dopuszczeniu jakiegokolwiek z nich do stosowania, dlatego też należy na bieżąco śledzić wszelkie komunikaty na ten temat, a zwłaszcza te wydawane przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa.  
	Reasumując należy podkreślić, że ochrona kukurydzy przed szkodnikami, podobnie zresztą jak i przed innymi agrofagami nie jest łatwa, jednakże starannie i sukcesywnie prowadzona pozwala nie tylko uzyskać wysoki plon ziarna, lecz także znacznie podnieść jego jakość, i co jest niezmiernie ważne – zmniejszyć ryzyko jego skażenia przez mikotoksyny.

Paweł K. Bereś
Instytut Ochrony Roślin-PIB
Terenowa Stacja Doświadczalna w Rzeszowie 

Dołączone fotografie z podpisami autorstwa P. Beresia 

fot 1.  – Gąsienica omacnicy prosowianki stanowi obecnie największe zagrożenie dla plonów kukurydzy	
fot. 2 – Stonka kukurydziana pokazała w ostatnich latach jak bardzo ekspansywnym jest gatunkiem